8 września 1939 roku, zaledwie kilka dni po rozpoczęciu II wojny światowej, niemieckie oddziały dokonały jednego z pierwszych aktów terroru wobec społeczności żydowskiej w Dębicy. Tego dnia spalono wnętrze Synagogi Nowomiejskiej, niszcząc jej bogate wyposażenie, zabytkowe polichromie i układ architektoniczny. Był to początek systematycznego niszczenia śladów żydowskiej obecności w mieście i symboliczny gest zapowiadający późniejsze prześladowania.
Historia synagogi
Synagoga Nowomiejska została wzniesiona w połowie XVIII wieku. Był to monumentalny, trójnawowy budynek, którego sala modlitewna mierzyła około 16 na 30 metrów. Nad przedsionkiem znajdował się babiniec – przestrzeń przeznaczona dla kobiet. Wnętrze podzielone było przez wieloboczne filary na dziewięć pól modlitewnych, a ściany i sklepienia zdobiły polichromie. Z biegiem czasu przebudowy i zmiany użytkowania zatarły wiele cech stylowych, ale synagoga pozostawała centralnym miejscem życia religijnego i kulturalnego dębickich Żydów.
Tragiczny wrzesień 1939
Wkroczenie wojsk niemieckich do miasta przyniosło natychmiastową falę przemocy i represji wobec Żydów. Jednym z pierwszych działań okupantów było podpalenie Synagogi Nowomiejskiej 8 września 1939 roku. W ogniu zniszczeniu uległo niemal całe jej wnętrze, co miało wymiar zarówno praktyczny – odebranie społeczności miejsca modlitwy – jak i symboliczny, będąc próbą wykorzenienia tożsamości i tradycji.
Losy budynku po wojnie
Po zakończeniu wojny obiekt nie wrócił już do swojej pierwotnej funkcji. Przez lata pełnił rolę magazynu zbożowego, a od 1954 roku wykorzystywano go jako halę targową, do czego posłużyły nawet elementy z rozebranej synagogi staromiejskiej. W latach 80. podczas prac odkryto fragmenty oryginalnych XVIII-wiecznych polichromii, jednak nie doprowadziło to do szerszej renowacji.
W latach 90. pojawił się plan, by synagogę przekształcić w muzeum historii Żydów dębickich. Ostatecznie jednak budynek został wynajęty i funkcjonował jako galeria handlowa. Obecnie pozostaje zamknięty, a jednocześnie znajduje się w rejestrze zabytków województwa podkarpackiego.
Pamięć i znaczenie
Spalenie synagogi w Dębicy 8 września 1939 roku było jednym z pierwszych aktów niszczenia lokalnej społeczności żydowskiej. Wydarzenie to zapoczątkowało tragiczny rozdział w historii miasta, który zakończył się całkowitą likwidacją dębickiego getta i zagładą jego mieszkańców. Dziś dawna synagoga jest milczącym świadkiem tych dramatycznych dziejów i przypomnieniem o wielokulturowej przeszłości Dębicy.
