Nazwiska są częścią naszej codzienności, ale także ważnym elementem lokalnej historii i tożsamości. Analizę współczesnych nazwisk mieszkańców powiatu dębickiego przeprowadził Leszek Połomski w swojej obszernej pracy „Od Abdala Elkashi do Żywota. O nazwiskach dzisiejszych mieszkańców powiatu dębickiego”. W pracy znalazło się ponad 8 tysięcy różnych nazwisk funkcjonujących dziś na terenie powiatu. Nad ich opracowaniem autor pracował ponad 4 lata.
Nazwiska jako część lokalnej tożsamości mieszkańców powiatu dębickiego
Leszek Połomski podkreśla, że nazwiska w powiecie dębickim nie są przypadkowe. Każde z nich ma swoją genezę – często związaną z dawnymi przezwiskami, cechami charakteru, zawodami, imionami przodków lub gwarnymi określeniami.
Nazwiska stanowiły kiedyś swoistą etykietę, pozwalającą odróżnić jednego mieszkańca od drugiego. Nierzadko były wynikiem żartu, opisu wyglądu, a nawet lokalnej złośliwości. Dziś nazwiska te są jak klucz do przeszłości – pozwalają prześledzić, jak żyli, myśleli i mówili mieszkańcy regionu.
„Kąty widzenia. Dom na progu Karpat”
Jak przebiegała analiza nazwisk powiatu dębickiego?
Autor porównał współczesny zasób nazwisk z zapisami archiwalnymi liczącymi ponad 200 lat. Księgi parafialne z XVII, XVIII i XIX wieku przechowywane w Archiwum Diecezjalnym w Tarnowie pokazują, że wiele nazwisk obecnych dziś w powiecie dębickim występowało tu już kilkaset lat temu.
Niektóre nazwiska trwale związały się z konkretnymi miejscowościami, inne – z różnych powodów – zanikły. Część rodów wymarła, inne wyemigrowały, a niektóre dawne przezwiska nigdy nie utrwaliły się jako formalne nazwiska.
Skąd wzięły się nazwiska mieszkańców powiatu dębickiego?
Według analizy Połomskiego, dominują tu:
– nazwiska odapelatywne (Baran, Wilk, Lis, Wróbel)
– nazwiska przezwiskowe, często emocjonalne lub opisowe
– rzadziej nazwiska od zawodów, od imion lub od miejscowości
Jest to charakterystyczne dla obszarów o silnej tradycji chłopskiej, gdzie niewielkie społeczności tworzyły proste, szybko zrozumiałe określenia.
Najczęstsze nazwiska w poszczególnych gminach powiatu dębickiego
Poniżej zestawienie nazwisk, które występują najliczniej w danych gminach. To dane wyjątkowe, bo pokazują, jak bardzo różnią się od siebie lokalne społeczności w obrębie jednego powiatu.
Miasto Dębica – najwięcej Wójcików
Wójcik – 400 osób
Mazur – 261
Nowak – 237
Kędzior – 208
Nykiel – 204
Mądro – 202
Kozioł – 163
Baran – 154
To jedno z nielicznych miast regionu, gdzie Wójcik zdecydowanie dominuje w statystykach.
Gmina Dębica – najwięcej Mazurów
Mazur – 380 osób
Nykiel – 272
Wójcik – 258
Strzałka – 186
Kucharska – 178
Kędzior – 170
Pociask – 166
Mądro – 155
Kusibab – 145
To teren o bardzo zróżnicowanej strukturze nazwisk.
Gmina Pilzno – rządzą Koziołowie
Kozioł – 260 osób
Mroczek – 234
Papiernik – 222
Podraza – 197
Świerczek – 179
Wójcik – 177
Tomasiewicz – 164
Nowak – 151
Jarosz – 150
Jałowiec – 149
Pilzno ma wyraźnie lokalny profil nazwisk, różniący się od reszty powiatu.
Gmina Żyraków – na pierwszym miejscu Łączak
Łączak – 168 osób
Mazur – 133
Węgrzyn – 132
Dzurgot – 101
Wójcik – 99
Czerwiec – 98
Lipa – 98
Piękoś – 98
Szymaszek – 97
Grzyb – 91
Tu szczególnie widoczne są nazwiska typowo regionalne.
Gmina Czarna – najwięcej Knychów
Knych – 205 osób
Kutrzuba – 124
Madura – 120
Michoń – 117
Tryba – 112
Pękala – 109
Baran – 100
Żmuda – 82
Wilk – 81
Barnaś – 80
To jedna z najbardziej „lokalnych” gmin pod względem nazwisk.
Gmina Jodłowa – Kaczka i Warzecha na czele
Kaczka – 139 osób
Warzecha – 138
Janiga – 116
Kita – 114
Mikrut – 111
Kos – 103
Nazwiska tu dominujące mają długą tradycję i są wyraźnie zakorzenione w lokalnej historii.
Dlaczego badanie nazwisk jest ważne dla regionu?
Nazwiska są jak pomnik codzienności – opowiadają o życiu zwykłych ludzi, o ich emocjach, relacjach, przezwiskach, zawodach i rodzinnych historiach. Dzięki opracowaniu Połomskiego możemy zobaczyć, jak zmieniały się społeczności powiatu dębickiego na przestrzeni wieków.
To nie tylko analiza językowa. To opowieść o mieszkańcach powiatu dębickiego – dawnych i współczesnych.
Swoje nazwisko, jego pochodzenie i znaczenie możesz sprawdzić tutaj :
https://www.muzeumwdebicy.pl/images/publikacja/Publikacja_elektroniczna_A4_V4.pdf
