W 2026 roku przypada 170. rocznica uruchomienia stałych połączeń kolejowych z Krakowa przez Dębicę do Lwowa – wydarzenia, które na trwałe odmieniło historię miasta. To właśnie kolej żelazna uczyniła z Dębicy ważny punkt na mapie Galicji, impuls rozwoju gospodarczego, demograficznego i urbanistycznego. Historia dębickiej kolei to zarazem opowieść o nowoczesności, odwadze inwestycyjnej i przemianach, które z małego galicyjskiego miasteczka stworzyły znaczący ośrodek komunikacyjny regionu.
Początki idei – kolej jako projekt cywilizacyjny (1837–1850)
Starania o budowę kolei żelaznej z Krakowa przez Dębicę do Lwowa rozpoczęły się już w 1837 roku. Był to czas, gdy kolej postrzegano jako symbol postępu, ale też przedsięwzięcie ryzykowne i kosztowne. Pomimo ambitnych planów, brak wystarczających środków finansowych sprawił, że aż do 1850 roku nie rozpoczęto realnych robót budowlanych. Przełom nastąpił dzięki zaangażowaniu Uprzywilejowanej Kolei Żelaznej Północnej Cesarza Ferdynanda, która podjęła przygotowania do realizacji linii przebiegającej przez Galicję.
Pierwsze tory i przełomowy rok 1856
Do 1853 roku ukończono odcinek Dębica – Bochnia, który jednak przez pewien czas pozostawał nieużytkowany. Dopiero rozpoczęcie budowy brakującego fragmentu Bochnia – Kraków w 1854 roku umożliwiło uruchomienie całej trasy.
15 października 1855 roku do Dębicy przyjechał pierwszy pociąg – wydarzenie, które zgromadziło mieszkańców i zapisało się w lokalnej pamięci jako zapowiedź nowej epoki.
Jednak oficjalne uruchomienie stałych połączeń nastąpiło 20 lutego 1856 roku – i to właśnie ta data uznawana jest za początek regularnego funkcjonowania kolei w Dębicy.
Początkowo kursowały dwa pociągi dziennie. Podróż z Dębicy do Krakowa trwała 4 godziny i 10 minut, natomiast do Wiednia aż 19 godzin i 10 minut – co i tak stanowiło ogromne skrócenie czasu w porównaniu z transportem konnym.
Kolej Karola Ludwika i droga do Lwowa (1857–1861)
W 1857 roku linię z Krakowa do Dębicy przejęło Towarzystwo Uprzywilejowanej Galicyjskiej Kolei Żelaznej im. Karola Ludwika. Spółka ta kontynuowała dynamiczną rozbudowę infrastruktury:
1858 – oddanie do użytku odcinka do Rzeszowa,
1861 – uruchomienie połączeń kolejowych aż do Lwowa.
Tym samym Dębica znalazła się na jednej z najważniejszych osi komunikacyjnych Galicji, łączącej zachodnią i wschodnią część monarchii austro-węgierskiej.
Kolej a rozwój Dębicy – znaczenie historyczne
Uruchomienie kolei miało dla Dębicy znaczenie przełomowe. Miasto zyskało szybkie połączenia handlowe, stało się atrakcyjnym miejscem dla inwestorów i rzemieślników oraz odnotowało dynamiczny wzrost liczby mieszkańców i przekształciło się z miasteczka rolniczego w ośrodek przemysłowo-kolejowy.
Nie bez znaczenia była też decyzja o poprowadzeniu linii przez Dębicę zamiast Pilzna, które – obawiając się nowoczesności – sprzeciwiło się budowie kolei. Dla Dębicy była to historyczna szansa, którą miasto w pełni wykorzystało.
Dębica jako węzeł kolejowy (1887–1918)
Rok 1887 przyniósł kolejne ważne wydarzenie – otwarcie linii do Rozwadowa z odgałęzieniem do Nadbrzezia (Sandomierza). Dębica stała się stacją węzłową, umacniając swoją pozycję na kolejowej mapie regionu. Choć uzyskano zgodę na budowę linii do Jasła, inwestycja ta nigdy nie została zrealizowana.
W 1888 roku otwarto drugi tor do Krakowa, a wkrótce także w kierunku Rzeszowa.
Od 1892 roku koleje przeszły na własność państwa, a do 1918 roku stacja w Dębicy podlegała krakowskiemu okręgowi C.K. Austriackich Kolei Państwowych.
Wojna, odbudowa i elektryfikacja (1939–1963)
Podczas II wojny światowej węzeł kolejowy w Dębicy został gruntownie rozbudowany i przebudowany. Powstała m.in. Dębica Wschodnia, nowa parowozownia oraz stacja towarowa.
Symbolicznym momentem nowoczesności była elektryfikacja linii – 25 maja 1963 roku do Dębicy wjechał pierwszy pociąg elektryczny.
Nowoczesna kolej w XXI wieku
Od 2011 roku realizowana była modernizacja linii nr 91 Kraków–Rzeszów, obejmująca również gruntowną przebudowę stacji Dębica. W 2016 roku oddano do użytku wyremontowany dworzec, a w kolejnych latach przywracano ruch na linii do Mielca.
Kulminacją współczesnego etapu było wznowienie 1 września 2021 roku ruchu pasażerskiego do Mielca oraz powrót dalekobieżnych połączeń Intercity („Hetman”) , które nastąpiło 15 grudnia 2024 roku.
Dziedzictwo kolei w krajobrazie miasta
Choć wiele zabytkowych budynków stacyjnych niszczeje, do dziś symbolem kolejowego dziedzictwa pozostaje zabytkowa wieża ciśnień oraz pamięć o „żelaznym moście” nad Wisłoką – konstrukcji, która przez dekady była ikoną technicznego postępu.
Rocznica 170-lecia uruchomienia stałych połączeń kolejowych to doskonały moment, by przypomnieć, że bez kolei nie byłoby współczesnej Dębicy. To właśnie żelazna droga otworzyła miasto na świat, nadała mu tempo rozwoju i na trwałe wpisała się w jego tożsamość.
