2 lutego w Kościele katolickim obchodzimy święto Ofiarowania Pańskiego, które w polskiej kulturze ludowej nierozerwalnie łączy się z postacią Matki Boskiej Gromnicznej. To wyjątkowy dzień „spotkania” (gr. Hypapante), który zamyka tradycyjny okres Bożego Narodzenia. Na terenach południowej Polski – od beskidzkich wiosek po podkarpackie doliny – święto to od wieków pełniło rolę tarczy chroniącej przed żywiołami i złymi mocami.
Pochodzenie i teologia: Od Jerozolimy do Rzymu
Święto upamiętnia biblijne wydarzenie opisane w Ewangelii wg św. Łukasza: przyniesienie Dzieciątka Jezus do Świątyni Jerozolimskiej 40 dni po narodzeniu. Zgodnie z Prawem Mojżeszowym, każdy pierworodny syn musiał zostać ofiarowany Bogu, co wiązało się z symbolicznym „wykupem” poprzez ofiarę z pary synogarlic lub gołębi.
Historycznie obchody te sięgają IV wieku w Jerozolimie. Na Zachodzie początkowo akcentowano aspekt oczyszczenia Maryi (Heorte ton Kataroin), jednak współczesna liturgia skupia się na osobie Jezusa – „Światła na oświecenie pogan”. Od IX wieku integralnym elementem święta jest błogosławienie woskowych świec – gromnic.
Regionalne tradycje Małopolski i Podkarpacia
W Małopolsce i na Podkarpaciu Matka Boska Gromniczna zajmowała szczególne miejsce w sercach wiernych. Maryja była postrzegana jako opiekunka domostw przed atakami wilków oraz niszczycielską siłą burz.
1. Moc gromnicy: Ogień, który chroni
Głównym atrybutem święta jest świeca gromniczna. W regionach podgórskich wierzono, że ma ona moc odganiania piorunów (gromów).
Znak krzyża na tragarzu: Po powrocie z kościoła gospodarze w Małopolsce wypalali dymem z gromnicy znak krzyża na głównej belce stropowej (tragarzu). Miało to zabezpieczyć dom przed uderzeniem pioruna i gradobiciem.
Ochrona inwentarza: Na Podkarpaciu istniał zwyczaj obchodzenia z zapaloną świecą obory i stajni, by chronić zwierzęta przed chorobami i urokami.
2. Legenda o wilkach i „wilku gromnicznym”
Luty to czas największych mrozów, kiedy wilki często podchodziły pod ludzkie osady. W tradycji ludowej Małopolski Maryja wędrowała w mroźne noce z zapaloną gromnicą, odganiając drapieżniki od zagród. Legenda głosi, że towarzyszył jej „wilk gromniczny”, którego Maryja ocaliła przed śmiercią z rąk chłopów, czyniąc go swoim sługą.
3. Ostatni akord Bożego Narodzenia
W całej Polsce, a szczególnie kultywowane jest to w mniejszych parafiach południa, 2 lutego to ostatni dzień śpiewania kolęd oraz czas rozbierania choinek i szopek. W niektórych miejscowościach Podkarpacia do szopek wkłada się w tym dniu figurki gołębi, nawiązując do ewangelicznej ofiary złożonej przez Józefa i Maryję.
Symbolika światła w godzinie śmierci
Gromnica towarzyszy człowiekowi w najważniejszych momentach życia. Wkładana w dłonie umierającego, ma oświetlać mu drogę na spotkanie z Bogiem i chronić przed lękiem. Jest symbolem „roztropnej panny”, która z zapaloną lampą oczekuje na przyjście Oblubieńca.
