Sprawiedliwi i nie tylko ziemi mieleckiej i okolic – historie pomocy Żydom na tle strachu, obojętności i zdrady

W pierwszych dniach września 2021 r. ukazała się książka „Sprawiedliwi i nie tylko ziemi mieleckiej i okolic” autorstwa Włodka Gąsiewskiego. Zbiega się to z 82. rocznicą zbrodni na kilkudziesięciu Żydach podpalonych i zabitych przez Niemców w mieleckiej synagodze 13 września 1939 r. Publikacja jest wyrazem pamięci dla Żydów, których dotknęła gehenna Holokaustu, także dla ocalonych oraz tych, którzy z narażeniem życia ich ratowali. Jest to jedno z nielicznych tego typu opracowań w Polsce, a opisane postawy niektórych mieszkańców Mielca i okolic, są jasnym przykładem na tle dominującej czarnej nocy niemieckiej okupacji.

Książka to plon blisko 30-letniej pracy dziennikarskiej i naukowo-historycznej autora, od kiedy rozpoczął pisać artykuły, początkowo dotyczące zagłady Żydów na ziemi mieleckiej, a potem także o „Sprawiedliwych” z tego regionu. W publikacji w bardzo szerokim stopniu zostały wykorzystane archiwalia, ale też i relacje żyjących jeszcze świadków z tych trudnych okupacyjnych czasów, w tym rodzin „Sprawiedliwych”. Ich przekaz o krewnych ratujących Żydów jest niezwykle wiarygodny. Opracowanie na wstępie zawiera zwięzły, ale dość treściwy rys osadnictwa żydowskiego na ziemi mieleckiej, a kolejne rozdziały, to próba ukazania historii ratowania społeczności żydowskiej, przez konkretne osoby, a niekiedy nawet całe rodziny. W sumie znalazło się ok. 30. miejscowych „Sprawiedliwych” uznanych oficjalnie przez Instytut Yad Vashem w Izraelu, a do tego jeszcze doszło kilkadziesiąt innych osób i ich rodzin.

Należy przy tym pamiętać, że okupowana ziemia mielecka była wprost najeżona wojskiem niemieckim. Stacjonowały tu dziesiątki tysięcy, a czasem ponad sto tysięcy żołnierzy, nie licząc policji, w tym granatowej, SS, gestapo, żandarmerii i innych formacji. Do tego jeszcze w byłych koloniach niemieckich mieszkało ok. 1.500 Volskdeutschów i ok. 1000 Niemców sprowadzonych do fabryki w Mielcu. Od pierwszych dni panował terror i strach. Podlegali mu w pierwszej kolejności Żydzi, ale też i Polacy. Udzielanie pomocy Żydom równało się z wyrokiem śmierci dla pomagających. Okupant niemiecki w praktyce realizował tę groźbę dla ratujących. W niniejszej publikacji z imienia i nazwiska wymienionych jest ok. 30 zabitych za to Polaków, ale ich liczba mogła sięgać nawet 50. Niekiedy były to całe rodziny. Oczywiście do tak wielkich strat przyczyniły się także negatywne postawy niektórych Polaków, donosicielstwo, łapownictwo, a niekiedy wręcz zabójstwa Żydów. Dziś trudno oszacować skalę tych działań, ale zaraz po wojnie odbyło się co najmniej kilkadziesiąt procesów za te czyny. Jednak wielu nagannych zachowań, czy wręcz zbrodni nie ujawniono…

W słowie wstępnym książki jest wypowiedź Renaty Szyfner-Hurd – córki Sprawiedliwego Eugeniusza Szyfnera i wnuczki Sprawiedliwej, jego matki Katarzyny Szyfner, którzy podczas okupacji niemieckiej przechowywali dziewięcioro Żydów. W odpowiedzi na pytanie: Czy z perspektywy doświadczeń Rodziny Sprawiedliwych, widzisz potrzebę ich upamiętniania dla innych ludzi?, mówi ona m.in.: Uważam, że jak najbardziej, bo byli to naprawdę ludzie niecodzienni. Patrząc na czasy dzisiejsze, to jestem ciekawa ilu znalazłoby się ludzi, żeby pomóc bliźniemu niekoniecznie tej samej narodowości czy wiary? A jednak w tamtych trudnych latach, gdy Polska była jedynym krajem, gdzie za pomoc Żydom była kara śmierci, bo już na przykład w Holandii, karą był jakby mandat. A Polacy byli karani karą śmierci i traciły życie całe rodziny. Jednak ci ludzie na to się zdobyli i teraz jest pytanie – co było ich motywacją? Wydaje mi się, że oni nie potrzebowali motywacji, że nie rozkładali tego na składniki proste, czy pomóc, czy nie? Tylko to po prostu było dla nich oczywiste, sami nie wiedzieli czemu pomagają, robili to z potrzeby serca. Uważam więc, że takich ludzi, którzy ryzykowali swoje życie na bezinteresowną pomoc, należy upamiętniać, bo byli to ludzie nadzwyczajni.

Publikacja została przygotowana i wydana drukiem ze środków własnych autora. Książka dostępna jest w sprzedaży w antykwariacie-galerii w Mielcu, ul. Sobieskiego 1/1 od pon. do pt. 10-14, tel. 177411527; 602 776197, e-mail: kontakt@promocja.mielec.pl oraz w Internecie: https://allegro.pl/oferta/sprawiedliwi-i-nie-tylko-wlodek-gasiewski-11130410643 i https://www.ebay.pl/itm/274940493105 – autor zaprasza do zakupu i lektury.

Format książki 16×23,5 cm, 260 stron. Okładka miękka, wydanie Mielec 2021.Spis treściOd autora ……. 8Słowo wstępne córki i wnuczki Sprawiedliwych. Wypowiedź Renaty Szyfner-Hurd córki Sprawiedliwego Eugeniusza Szyfnera i wnuczki Sprawiedliwej, jego matki Katarzyny Szyfner, którzy podczas okupacji niemieckiej przechowywali dziewięcioro Żydów …… 10Rozdział I Żydzi na ziemi mieleckiej …… 12Osadnictwo żydowskie do czasu rozbiorów Polski ….. 12Rozwój osadnictwa i próby kolonizacji żydowskiej w okresie galicyjskim …. 15Żydzi ziemi mieleckiej w okresie II Rzeczypospolitej …….. 19Zagłada Żydów na ziemi mieleckiej ……. 22Rozdział II Na ziemi mieleckiej – wśród narodów świata ……….. 24Harmonista na dachu… – jak Tomasz Buś uratował Itę – Irenę Weissmann swoją przyszłą żonę ……….. 32Danuta Ciecierska z Warszawy do Mielca i z powrotem …… 46Zofia Czarnota pośmiertnie otrzymała medal w Mielcu ……… 49Ćwik Genowefa – Kilianowie z Pnia „Sprawiedliwych”, nieprawdopodobna historia uratowanego Izraela Kleina i „rosyjskiego generała” ……… 52Władysław Bartoszewski odnalazł ,,Sprawiedliwych” – bracia Dobrowolscy Józef, Stanisław i Władysław oraz Zofia Dobrowolska z Chrząstowa i okolic ….. 57Ostatni z Jankielów. Historia ocalenia przez Jana i Marię Domagałów z Zachwiejowa Icka i Jeremiasza Kirschenbaumów oraz śmierci ich siostry Blimy zastrzelonej przez kapitana Wehrmachtu ……. 63Jak Zofia i Maciej Dudzikowie z Czajkowej Zygę i Salka Allwaissów uratowali …… 86Tadeusz Kasprowicz – lekarz Sprawiedliwy …….. 97Powrót z Edenu – umarli nie dziedziczą, czyli historia Olgi Warchałowskiej uratowanej przez Eugeniusza Korczaka córki baronowej Blattberg z Borowej ………… 100Korzennik Józefa Anna (Bogusz) z bratem księdzem ratująca w Mielcu Żydów …….. 110Sprawiedliwi wśród Narodów z Żarówki Bronisława i Władysław Kryczkowie oraz Józefa i Jan Cichoniowie ……… 112Sprawiedliwa w Borowej spoczywa ……… 118Markowski Franciszek, Markowska Stefania, Markowski Stanisław i Walas Marcin z Chrząstowa, którzy uratowali żydowskie małżeństwo Friedę i Marka Verstandig …. 124Józef Mądry – z pamiętnika „Sprawiedliwego człowieka” …….. 134Maria i Stanisław Pachołowie i ich syn Piotr uratowali rodzinę Birnbaum z Radomyśla Wielkiego ………. 148Pieróg Eugeniusz Sprawiedliwy z Borków Nizińskich ….. 150Starak Józef, Starak Julia, Starak Zbigniew, Pytel-Starak Józefa ……. 152Florian Szczurek z Janowca zginął za ukrywanie Żydów ……….. 154Katarzyna Szyfner i Eugeniusz Szyfner „Sprawiedliwi” z chorzelowskiego majątku Tarnowskich …… 156Rozdział III Skazani ale uratowani …….. 171Ocaleni w Grojs Radomyszle ……… 172Dzieciństwo z gwiazdą Dawida, wspomnienia Eisika Leibowicza – urodzonego przed wojną w Radomyślu Wielkim, który przeżył zagładę Żydów tego miasteczka .. 175Ostatni Żyd urodzony na ziemi mieleckiej, historia Edzia Rosenblatt vel Edwarda Stanisława Duleckiego, który przyszedł na świat w Dulczy Małej 5 stycznia 1944 r. .. 184Moniek Koen – Moshe Gur, który przeżył Holocaust ……… 199Wieczność w kurniku czyli młoda Żydówka podczas wojny w Mielcu ……. 205Uratowana Szejndla Ladner ……….. 218Rozdział IV godni pamięci znani i nieznani. Inne przykłady ratowania Żydów na ziemi mieleckiej podczas okupacji niemieckiej w latach 1939-1944 …. 219Andrzej Bik i Jan Bik ……… 219Ksiądz Jan Curyłło – proboszcz parafii Radomyśl Wielki ……… 222Wiktor Jaderny ……… 225Jak „Jędrusie” pomagali Żydom ………. 226Andrzej Kopecki ………. 228Rodzina Marii Kseń z Łysakowa ………. 229Stefan i Maria Piechota z Czajkowej …….. 229Stanisław Rębiś z Trzciany k. Mielca, który uratował Żyda Leiba Sussela (Süsella) Feuera ………. 230Stefanowiczowie z Radomyśla Wielkiego ……… 235Zofia Sajek ………… 236Józef Szęszoł ……….. 238Leon Wanatowicz ………. 238Józefa Wojciechowska …………. 240Rozdział V represje wobec Polaków ratujących Żydów …….. 242Za co Niemcy spalili Podborze ………… 243Panika, strach i represje – skutki pacyfikacji Podborza ……….. 248Polacy zabici przez Niemców za udzielanie pomocy Żydom ………… 249Źródła ………… 253

źródło: promocja.mielec.pl

Podziel się z innymi
0Shares
0 0